Autorzy

Trwa wczytywanie

Helena Modrzejewska

MODRZEJEWSKA Helena, także Modjeska, właśc. Jadwiga Helena Misel, zamężna Chłapowska (12 października 1840 Kraków – 8 kwietnia 1909 Newport, na wyspie Bay Island, Kalifornia), aktorka.

Była córką Józefy z Miselów Bendowej, siostrą Józefy Tomaszewicz, przyrodnią siostrą Feliksa, Józefa i Szymona Bendów. Jej matka była wdową po zamożnym kupcu, ojca trudno zidentyfikować. Wedle szeroko rozpowszechnionej pogłoski był nim książę Eustachy Sanguszko. Sama Modrzejewska nazywała ojcem Michała Opida, urzędnika, przyjaciela swej matki.

Do 1850 uczyła się na pensji, potem u sióstr prezentek, jeszcze później pomagała prowadzić matce kawiarnię. Już jako młoda dziewczyna marzyła o t., jednak J. Hubertowa, która ją przeegzaminowała, nie wróżyła jej powodzenia. Na talencie M. poznał się dopiero – Gustaw Zimajer, który postanowił uczynić z niej sławną aktorkę niem. i w 1860 opłacił jej lekcje gry aktorskiej u niem. aktora Axtmanna. W drugiej poł. tego roku Zimajer zabrał ją do Bochni, gdzie urodziła mu syna. Latem 1861, zapewne w lipcu, wystąpiła tu w roli Hortensji (Biała kamelia), w zespole amatorskim zorganizowanym przez K. Łobojkę przy pomocy Zimajera. Zespół ten przekształcił się wkrótce w t. zawodowy, z którym M. występowała przez rok, kolejno w Nowym Sączu, Rzeszowie, Przemyślu, Samborze, Stanisławowie, Brzeżanach i Brodach. W tym okresie narodził się pseudonim M., wymyślony przez Łobojkę, który ze względu na obyczajność przedstawiał Zimajera z kochanką jako „małżonków Modrzejewskich” (w 1862 mieli już dwoje dzieci). Od września 1862 do stycznia 1863 M. była aktorką t. lwow., w lutym 1863 występowała w Stanisławowie u A. Miłaszewskiego, a od kwietnia tego roku w t. pol. w Czerniowcach, najpierw w zespole L. Ortyńskiego, a potem Zimajera.

W kwietniu 1865 Zimajer zabrał ją do Wiednia, gdzie zabiegał dla niej o engagement w różnych teatrach. M. nie znała jednak wystarczająco języka niem. i po kilku tygodniach musieli oboje wrócić do Czerniowiec. Latem tego roku M. uciekła z pomocą brata od Zimajera i zaangażowała się do t. krak.; 7 października 1865 wystąpiła tu po raz pierwszy w roli Sary (Salomon). Odtąd pracowała w Krakowie przez cztery sez. (do 18 marca 1869), odnosząc coraz większe sukcesy artyst. i towarzyskie. Jako aktorka wiele korzystała z rad reżyserów, J.T.S. Jasińskiego i S. Koźmiana, a towarzystwo miejscowej inteligencji wydatnie poszerzyło jej horyzonty. W 1867 była na występach gościnnych we Lwowie, Jarosławiu i Tarnowie. Nadto co roku występowała z zespołem krak. w Poznaniu i Krynicy. W Poznaniu poznała Karola Chłapowskiego, którego poślubiła w Krakowie 12 września 1868. Jako Chłapowska weszła w kręgi najbardziej ekskluzywnego towarzystwa, mimo że pozostała aktorką zachowując na afiszu swój dotychczasowy pseudonim.

Tegoż roku dyrekcja WTR zezwoliła jej na występy gościnne w Warszawie; 4 października 1868 wystąpiła tu po raz pierwszy w tyt. roli w Adriannie Lecouvreur. Olbrzymi sukces warsz. przyniósł jej zaproszenie do WTR, gdzie pracowała przez siedem sez., od września 1869 do czerwca 1876. W tym okresie dzięki swojej pozycji, popartej przyjaźnią z M. Kalergis, żoną prezesa WTR S. Muchanowa, wywierała znaczny wpływ na rozwój teatru. Jej zabiegi sprawiły m.in., że na scenach WTR zaczęto wystawiać utwory J. Słowackiego, a także dramaty W. Szekspira w przekładach z oryginału. Na występy gościnne wyjeżdżała do Krakowa (1870, 1871, 1872) i Lwowa (1870, 1871, 1872, 1874, 1876). Była już wtedy powszechnie uważana za najwybitniejszą pol. aktorkę. Mimo to w 1876 wyjechała do Ameryki w towarzystwie męża i przyjaciół, pomiędzy którymi znajdował się jej wytrwały wielbiciel H. Sienkiewicz. Początkowo nie ujawniała swych zamiarów, w WTR wzięła jedynie urlop „dla poratowania zdrowia”. W rzeczywistości była to emigracja, której przyczyny często tłumaczono zawiścią i intrygami w środowisku warszawskim. Sama M. aprobowała te komentarze, choć wiadomo, że w chwili wyjazdu myślała przede wszystkim o sławie międzynarodowej: chciała zostać wybitną aktorką amer., a potem przenieść się do Londynu.

Pożegnalny występ dała w Warszawie 21 czerwca 1876, następnego dnia ruszyła w podróż, w poł. października stanęła w Anaheim w Kalifornii, gdzie z mężem i resztą towarzystwa usiłowała prowadzić farmę (bez powodzenia). W styczniu 1877 przeniosła się do San Francisco. Po intensywnej nauce języka ang., który udając się w podróż znała jeszcze b. słabo, wystąpiła po raz pierwszy 20 sierpnia 1877 w California Theatre w roli Adrianny Lecouvreur. Bezapelacyjny sukces tego debiutu przesądził o jej dalszej karierze. W jesieni zaczęła swoje pierwsze tournée amerykańskie. W grudniu występowała w Nowym Jorku, następnie, z niezmiennym powodzeniem, w Filadelfii, Bostonie, Waszyngtonie i wielu innych miastach Stanów Zjednoczonych, przyjmując w t. amer. uproszczoną wersję pseudonimu (Modjeska). Po trzyletniej praktyce amer. postanowiła spróbować sił w Londynie, gdzie występowała od maja do lipca 1880, od października 1880 do lipca 1881, od kwietnia do lipca 1882 i od marca do kwietnia 1885. Trzykrotnie, w 1880, 1881 i 1885, odbywała tournée po Wielkiej Brytanii. Mimo doskonałego przyjęcia nie osiedliła się tu jednak na stałe i wróciła do Ameryki, gdzie występowała z własnym zespołem, podróżując własnym wagonem, w ramach wielkich tournees, zyskownych, ale także b. forsownych (jedna z tych wypraw obejmowała dwieście dziesięć występów, zwykle w czterech różnych miastach w ciągu tygodnia). Ogółem odbyła dwadzieścia sześć takich tournees. Od 1883 była obywatelką Stanów Zjednoczonych. Poczynając od 1879 często przyjeżdżała na gościnne występy do kraju, jednak do Warszawy tylko cztery razy, gdyż w 1895 zabroniono jej wstępu w granice cesarstwa ros., w odwet za przemówienie, które 19 maja 1893 wygłosiła na Międzynarodowym Kongresie Kobiet w Chicago (potępiła wówczas ostro rządy ros. w Polsce). Ogółem jej występy gościnne w kraju objęły wówczas osiem miast: Kraków (1879, 1882, 1884, 1885, 1890, 1891, 1894, 1895, 1903), Lwów (1879, 1890, 1894, 1895, 1901, 1902), Warszawę (1879–80, 1882, 1885, 1891), Poznań (1880, 1890, 1895, 1903), Tarnów (1882), Łódź (1891), Lublin (1891) i Stanisławów (1894).

Odpoczywała w różnych zakątkach kraju, często w Zakopanem, gdzie w 1883 założyła szkołę koronkarską działającą do dziś. Wiele osób próbowało ją wtedy zatrzymać w Polsce na stałe. W tym celu proponowano jej dyr. t. lwow., krak., pozn., a nawet namawiano na założenie szkoły teatralnej. Żaden z tych projektów nie wyszedł jednak poza wstępne rozmowy. Za każdym razem M. wracała do Stanów Zjednoczonych, gdzie zbudowała sobie własną rezydencję (Arden w Santiago Canyon w Kalifornii) i dochowała się wnuków. (Jej syn, Ralph Modjeski, został w Ameryce wybitnym konstruktorem mostów.) Poza Anglią i Polską występowała jeszcze gościnnie w Pradze, w kwietniu 1891. W 1905 z inicjatywy I. Paderewskiego artyści amer. złożyli jej publiczny hołd w Metropolitan Opera House w Nowym Jorku (2 maja). W 1907 zakończyła działalność teatr., i już tylko parokrotnie występowała z amatorami w Los Angeles, na cele dobroczynne, po raz ostatni w styczniu 1909. Zmarła na „uwiąd nerek”, pozostawiając majątek wartości 120 000 dolarów. W jej pogrzebie w Los Angeles uczestniczyło pięć tysięcy osób „różnych wyznań i narodowości”. Latem 1909 przewieziono jej zwłoki do Krakowa i zgodnie z jej życzeniem pochowano obok grobu jej matki na Cmentarzu Rakowickim. Uroczystość, którą ją pożegnano, przybrała charakter manifestacji narodowej. Była jedną z najpiękniejszych kobiet swojej epoki. Miała nieskazitelnie regularne rysy, duże, wyraziste oczy, „ciemne, ale nie czarne”, długie włosy „również ciemne, ale również nie wpadające w czarny kolor” (K. Chłędowski, cytat wg J. Szczublewskiego). Smukła, wiotka, gibka w ruchach, długo zachowała wielką sprawność fizyczną (dobrze pływała, do późnego wieku uprawiała konną jazdę). Głos miała dobrze postawiony – zapewne przez F. Mireckiego, który uczył ją śpiewu – ale niezbyt duży. Tylko usilna praca poszerzyła jego naturalną, dość wąską skalę (mezzosopran) o nieco niższe rejestry. Pierwsza seria występów amer. wydatnie go wzmocniła, co podkreślano w Warszawie w 1879, ale i wtedy M. miała głos słabszy od Sary Bernhardt, z którą często bywała porównywana, a nawet od swych warsz. rywalek (A. Rakiewiczowa, M. Deryng). Za to z reguły zachwycano się barwą i melodyjnością jej głosu, którym zresztą po mistrzowsku władała, zawsze oszczędzając go na początku, dzięki czemu w decydujących momentach każde wzmocnienie natężenia sprawiało wrażenie wielkiej siły.

Niepospolicie inteligentna i wrażliwa, była wielostronnie utalentowana: nieźle rysowała, a jej styl zachwycił kiedyś C.K. Norwida, który przypadkiem przeczytał jej list („Udatnego więcej, nie pomnę, żebym co po polsku czytał”). Jej ambicjom towarzyszyła nie mniejsza pracowitość i siła woli. Burzliwa młodość okazała się w życiu M. epizodem, po którym nastąpiły czasy nieugiętej dyscypliny. Była wybitną indywidualnością, co w połączeniu z wrodzoną dystynkcją stanowiło jeden z sekretów jej powodzenia. Liczni znawcy stwierdzają, że obok urody i techniki zawsze ważyła na sukcesach M. jej osobowość, magicznie oddziałująca na widownię. J. Kotarbiński podaje przykład takiego oddziaływania w Ślubach panieńskich, z okresu warszawskiego. „Były chwile, gdy Aniela skinieniem głowy, jednym ruchem, zdziwionym wyrazem twarzy pobudzała całą salę do oklasku” (Aktorzy i aktorki, s. 108). Podobne relacje spotyka się w recenzjach amer. i angielskich.

Dojrzałość artyst. osiągnęła w Warszawie, w okresie 1869–76. Od tego czasu do początku lat dziewięćdziesiątych trwał w jej karierze „długi zenit” (J. Szczublewski). W jej repertuarze z tych czasów wysuwa się na pierwsze miejsce twórczość Szekspira, dla którego żywiła szczególny kult. W 1867–76 wystąpiła w sześciu rolach szekspirowskich, m.in. jako Ofelia (Hamlet), Julia (Romeo i Julia) i Beatrycze (Wiele hałasu o nic). W Stanach Zjednoczonych grała później te role po angielsku, dorzucając do nich jeszcze dziesięć innych, m.in. Rozalindę (Jak wam się podoba), Lady Makbet (Makbet) i Violę (Wieczór Trzech Króli). Niektóre z nich, zwłaszcza Rozalinda i Viola, przemożnie zaważyły potem na jej reputacji czyniąc z niej jedną z najsławniejszych aktorek szekspirowskich świata. Ważne miejsce zajmują w jej dorobku postaci dramatów romantycznych, szczególnie J. Słowackiego i F. Schillera; w utworach tych autorów M. grała po sześć ról, wyróżniając się w obu wypadkach jako Maria Stuart. Interesowała się jednak również twórczością współczesną. W Polsce ceniono jej role w sztukach E. Lubowskiego, Z. Sarneckiego, A. Świętochowskiego, K. Zalewskiego. Międzynarodową sławę zdobyły jej kreacje w utworach takich autorów, jak E. Augier, A. Dumas syn, O. Feuillet, V. Sardou. Szczególny rozgłos zyskały w tej grupie: Małgorzata Gauthier (Dama kameliowa) i Odetta (Odetta). W późniejszych latach zdobyła sobie uznanie w dramatach H. Ibsena, H. Sudermanna, G. d'Annunzia, ceniona zwłaszcza w tyt. roli Nory. Podczas ostatnich pobytów w kraju występowała w dramatach Wyspiańskiego, jako Maria (Warszawianka) i Laodamia (Protesilas i Laodamia).

Ogółem grała 260 ról. Wiele z nich miała w stałym repertuarze przez kilkadziesiąt lat, nieraz w obu językach (gdyż także nowo opracowane na Zachodzie grywała potem po polsku podczas występów w kraju). Podstawowa dążność w ujmowaniu postaci utrzymywała się w jej aktorstwie bez większych zmian. Od początku swojej kariery M. sprawiała największe wrażenie kreując trzy typy kobiet: wielkiej władczyni, skrzywdzonej kochanki, wreszcie dziewczyny, która zwycięża w życiu dzięki swojej urodzie, inteligencji i fantazji. W każdym z tym typów wykazywała skłonność do idealizowania postaci, naginając nawet w tym kierunku wymowę tekstu, jak np. w wypadku Lady Makbet czy Marii Stuart Słowackiego. Współczesnych szczególnie uderzało to we franc. dramacie II Cesarstwa. Słynne „kobiety upadłe” z reguły znajdowały tu w jej interpretacji usprawiedliwienie albo obronę, co często podkreślano porównując te same role w wykonaniu M. i Sary Bernhardt.

Te skłonności cechowały ją do końca, wyraźniejsza ewolucja zaznaczała się tylko w środkach ekspresji. Zetknięcie z surowym życiem Stanów Zjednoczonych, ostra walka o powodzenie, którą tam stoczyła, nadały jej grze więcej stanowczości i siły. Znikła afektacja, nieobca jej jeszcze w Warszawie, pojawiło się więcej elementów czerpanych z obserwacji. W tym czasie skrystalizował się też ostatecznie jej styl, w którym bogactwo inwencji szło w parze z widoczną powściągliwością kompozycji. Nawet w okresie największego powodzenia M. wykazywała znaczny umiar w grze, choć dzięki technice i sprawności fizycznej stać ją było na silne efekty (słynne były np. jej omdlenia połączone z nagłym upadkiem na podłogę). Ważne akcenty roli uwydatniała zwykle na przemian: słowem, gestem lub mimiką. Dopiero w decydujących momentach różnorodne środki wyrazu występowały na raz. Jednak we wszystkim zaznaczała się taka pomysłowość i obfitość, że w sumie sprawiało to wrażenie gry niebywale intensywnej. B. Prus, który podziwiał M. jako Odettę w 1885, napisał że gra bez przerwy „pełnymi akordami, na wszystkich klawiszach, jakie do wypowiadania uczuć posiada ludzki organizm” (Pisma, t. 29, s. 69–70). Poczynając od lat siedemdziesiątych pisano o realizmie M., zwykle jednak z różnymi zastrzeżeniami. Dbałość o prawdopodobieństwo psychologiczne i prawdę szczegółu rzeczywiście łączyła jej sztukę z tym kierunkiem. Jednak kult piękna zawsze górował w niej nad wszystkimi innymi zainteresowaniami.

Była jedną z najbardziej romantycznych postaci w teatrze epoki antyromantycznej, co w znacznym stopniu przyczyniło się do powstania legendy, która otacza jej pamięć na obu kontynentach do dziś.

Fragmenty jej wspomnień napisane po polsku opublikowano pt. Wspomnienia i wrażenia (Kraków 1929). Po angielsku napisała obszerny pamiętnik wydany pt. Memories and Impressions (New York 1910), w przekładzie pol. opublikowany także pt. Wspomnienia i wrażenia (Kraków 1957). 46, 47.

Bibliografia

Almanach Modrzejewskiej (tu bibl. i il.); M.M. Coleman: Fair Rosalind. The American Career of Helena Modjeska, Cheshire 1969 (il.); EdS VII (il.); Helena Modrzejewska na scenie krakowskiej 1865–1869, Kraków 1956 (il.); Modrzejewska: Wspomnienia (il.); Modrzejewska, Chłapowski: Korespondencja (il.); J. Szczublewski: Helena Modrzejewska, Warszawa 1959 (il.); TE III (il.); T. Terlecki: Pani Helena, Londyn 1962; Pam. teatr. 1959 z. 4 (numer poświęcony H.M.; il.).

Ikonografia

T. Maleszewski: Portret, pastel, ok. 1866 – Muzeum Płock; K. Miller: M. jako Ofelia (Hamlet), olej, 1868 – MN Warszawa; F. Kostrzewski: M. niesiona na rydwanie, akw., 1869 – MNWarszawa; C. Duran: Portret, olej, ok. 1878 – Pensylvania Academy of the Fine Arts, Philadelphia; T. Ajdukiewicz: Portret, olej, 1880 – MNKraków; P. Merwart: M. jako Maria Stuart (Maria Stuart), olej, 1880 – Państw. Zb. Sztuki na Wawelu, Kraków; M.E. Andriolli: M. jako Julia (Romeo i Julia), tempera, kredka, ok. 1880 – Muzeum Sztuki Łódź; S. Witkiewicz: M. w stroju pasterza, olej – MNWarszawa; J. Forbes-Robertson: Portret, olej, ok. 1881-Shakespeare Memoriał Theatre, Stratford on Avon; F. Fowler: Portret, olej, 1884 – T. im. Słowackiego Kraków; W. Gerson: M. w roli, akw., 1891-Muzeum im. Wyczółkowskiego, Bydgoszcz; NN: Portret malowany na ścianie garderoby L. Solskiego – T. im. Słowackiego, Kraków; A. Augustynowicz: Portret, olej, ok. 1902, repr. fot. – MTWarszawa; M. Guyski: Portret, terakota, 1874, repr. Tyg. ilustr. 1932 nr 16; M. Guyski: Portret, gips patynowany – MNWroclaw; T. Rygier: Portret, marmur, 1875 – MTWarszawa; W. Marcinkowski: Portret, plakieta, brąz, 1890 – MNPoznań; J. Chmieliński: Portret, płaskorzeźba, gips, 1909 – MHKraków; W. Radwański: Portret, terakota, 1909 – MNWarszawa; S.R. Lewandowski: Portret, płaskorzeźba, brąz, 1910 – grobowiec na Cmentarzu Rakowickim i epitafium M. w kościele Św. Krzyża, Kraków; S.R. Lewandowski: Portret, gips, 1914 – MTWarszawa ; X. Dunikowski: Portret, drewno polichromowane, 1954 i Portret, brąz, 1955 – Muzeum im. Dunikowskiego, Warszawa; NN: Portret, rys., ok. 1870 – MTWarszawa; H. Modrzejewska: Autoportret, rys. -IS PAN; K. Miller: Portret, rys., ok. 1875 – MTWarszawa; Z. Jasiński: Portret, rys., 1882 – MNWarszawa; Z. Jasiński: M. jako Kleopatra (Antoniusz i Kleopatra), rys. na fot., 1882 – MNWarszawa; J. Mehoffer: Portret, rys., 1886–87- MNKraków; F. Krudowski: M. jako Lady Makbet (Makbet), rys., i Portret, rys. – MNWarszawa; F. Krudowski: Portret, rys., kredka – MHKraków; P. Stachiewicz: Portret, rys., tusz – MNWarszawa; L. Szpadkowski: M. jako Adrianna Lecouvreur (Adrianna Leeouvreur) rys. – MHKraków; S. Witkiewicz: Portret, rys. – MNWarszawa; K. Miller: Portret, lit., repr. Mucha 1875 nr 3; W. Walkiewicz: Portret, lit. – BUW (Gabinet Rycin); Fot. pryw. i w rolach – Arch. m. Krakowa i woj. krak.,Bibl. Nar. (Zakład Grafiki), IS PAN, MHKraków, Muzeum im. Mickiewicza Warszawa, MNWarszawa, MTWarszawa, SPATiF.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1765–1965, PWN Warszawa 1973.
Zachowano konwencję bibliograficzną i skróty używane w źródłowej publikacji.

Uzupełnienia bibliograficzne

  • Coleman Marion, Fair Rosalind: the American career of Helena Modjeska, New York 1969
  • Szczublewski Józef, Żywot Modrzejewskiej, Warszawa 1975
  • Kydryński Juliusz, Gwiazda dwóch kontynentów, Warszawa 1989
  • Siedlecki Franciszek, Helena Modrzejewska, Kraków 1990
  • Bojarska Anna, Modrzejewska: opowieść filmowa, Warszawa 1990
  • Terlecki Tymon, Pani Helena, Kraków 1991
  • Fasoli Cinzia, Helena Modrzejewska (Modejska) e il teatro americano, Trento 1999
  • Modrzejewska Helena, Titi, Nunu i Klembolo czyli Przygody dwóch liliowych chłopczyków i psa o sześciu nogach, oprac. tekstu na podstawie rękopisu Krystyna Wydżga i Krzysztof Wójcicki, Warszawa 2002
  • Sontag Susan, W Ameryce, przekład Jarosław Anders, Warszawa 2003.
  • Z archiwum Heleny Modrzejewskiej, odszukał i oprac. Emil Orzechowski, Kraków 2003
  • Z miłości do sztuki. Helena Modrzejewska 1840-1909, Kraków 2009
  • Helena Modrzejewska: artykuły, referaty, wywiady, varia, wybór i oprac. Emil Orzechowski, Kraków 2009
  • Szczublewski Józef, Modrzejewska: życie w odsłonach, Warszawa 2009
  • Helena Modrzejewska 1840-1909, „Pamiętnik Teatralny“ (numer monograficzny) 2009, z. 3-4
  • Helena Modjeska = Modrzejewska, red. Anna Litak, Bianka Kurylczyk, Kraków 2010
  • Żurowski Andrzej, Modrzejewska Shakespearestar, Gdańsk 2010
  • Sztuki o Helenie Modrzejewskiej. Antologia, red. Alicja Kędziora, t. 1-2, Kraków 2010
  • Modrzejewska/Modjeska: zamknięcie obchodów stulecia śmierci Heleny Modrzejewskiej (1909-2009): materiały z konferencji w Muzeum Teatralnym w Warszawie 10 stycznia 2010 / pod red. Anny Kuligowskiej-Korzeniewskiej i Alicji Kędziory, Warszawa 2010
  • Kędziora Alicja, Helena Modrzejewska w rycinach, Kraków 2013
  • Korespondencja Heleny Modrzejewskiej i Karola Chłapowskiego, t. 1-2, opracowanie Alicja Kędziora, Emil Orzechowski, Warszawa, 2015

Mówiona encyklopedia teatru polskiego

Pracownia

X
Nie jesteś zalogowany. Zaloguj się.
Trwa wyszukiwanie

Kafelki

Nakieruj na kafelki, aby zobaczyć ich opis.

Pracownia dostępna tylko na komputerach stacjonarnych.

Zasugeruj zmianę

x