Hasła

Trwa wczytywanie

Autor: Patryk Kencki

teatr jezuicki

(ang. jesuit drama, fr. théâtre jésuite, niem. Jesuitentheater)

Jeden z nurtów staropolskiego teatru szkolnego; określenie obejmujące działalność teatralną i widowiskową szkół jezuickich.

„Ratio atq. institutio studiorum Societatis Jesu. Superiorum permissu”. Neapol 1598 [właść. 1599] 

Powstałe w 1534 Towarzystwo Jezusowe dość szybko rozpoczęło tworzenie sieci kolegiów i akademii, w których różnego rodzaju widowiska (w tym spektakle teatralne) stanowiły narzędzie dydaktyczne i pedagogiczne. Dynamicznie rozwijający się zakon przybrał charakter – jak byśmy dziś powiedzieli – międzynarodowej korporacji, działającej w Europie, obu Amerykach i w Azji. W szkołach prowadzonych przez Towarzystwo Jezusowe organizowano spektakle mające uświetniać szkolne uroczystości, obchody świąteczne (szczególnie uroczystość Bożego Ciała) czy wizyty dostojnych gości. Autorami dramatów i inscenizatorami byli zakonnicy uczący w kolegiach, a aktorami uczniowie, mający przy tym okazję do ćwiczeń w retoryce i scenicznym ruchu. Jako że uczniami byli tylko mężczyźni, dość szybko zrezygnowano z wprowadzania do sztuk postaci kobiecych. Zasady funkcjonowania teatru jezuickiego regulował dokument Ratio studiorum.

Gerard Bouttats, scenografia sztuki Nicoli Avanciniego (1611–1686) „Pietas Victrix” wystawionej w Wiedniu w 1659. 
Źródło: bildarchivaustria.at

Jezuickie sceny szkolne szybko przyswoiły sobie barokowe wynalazki teatralne, pozwalające wzbogacać przedstawienia o wymiar widowiskowy. Dzięki przenoszeniu zakonników do kolejnych ośrodków, wraz z nimi rozpowszechniał się repertuar. Teksty dramatyczne przepisywano do rękopiśmiennych kodeksów, część z nich ukazywała się także drukiem. Częstym zwyczajem było drukowanie programów zawierających informacje o spektaklu, a także o jego wykonawcach. Kres działalności teatrów jezuickich położyła kasata zakonu w 1773.

W 1564 kardynał Stanisław Hozjusz sprowadził jezuitów do Rzeczypospolitej. Informacje o pierwszym spektaklu teatru jezuickiego w Polsce pochodzą z 1566 (inscenizacja z okazji Bożego Ciała w Pułtusku). W XVII wieku w Rzeczypospolitej działało kilkadziesiąt kolegiów, które prowadziły także działalność teatralną. Ważnymi ośrodkami były: Braniewo, Pułtusk, Płock, Lwów, Wilno, Kalisz, Lublin, Sandomierz i Warszawa.

„Summa Tragediey o swiętim Eustachiusie Przed zacnym zgromadzeniem Slacheckim Pod czas Sądow Swiętoiańskich Od Slacheckiei młodźi w Collegium Poznanskim wyprawioney” – argument przedstawienia, datowany na XVII w.
Źródło: www.wbc.poznan.pl

Tematyka spektakli najczęściej czerpana była z Pisma Świętego, żywotów świętych oraz historii starożytnej. Szczególnie chętnie wykorzystywano wątki starotestamentowe, które interpretowano jako prefiguracje zbawczych wydarzeń opisanych w Nowym Testamencie. Przedstawienia wystawiane we wnętrzach kolegiów odgrywano po łacinie, natomiast spektakle prezentowane na zewnątrz – po polsku.

Franciszek Bohomolec

W XVIII wieku pod wpływem reformy teatru w szkołach pijarskich zmiany wprowadzono również w teatrach jezuickich. Wiązały się one z działalnością najwybitniejszego dramatopisarza jezuickiego, Franciszka Bohomolca. Jego ulubionym gatunkiem była komedia. Inspiracje do swoich utworów znajdował w utworach m.in. Molière’a czy Carla Goldoniego. W późniejszym czasie Bohomolec tworzył również komedie dla Sceny Narodowej.

Bibliografia

  • Dramaty eucharystyczne jezuitów. XVII wiek, oprac. Jan Okoń, Warszawa 1992;
  • Kadulska Irena: Komedia w polskim teatrze jezuickim XVIII wieku, Wrocław 1993;
  • Kruczyński Andrzej: W teatrach jezuickich, [w:] Lewański Julian, Dramat i teatr średniowiecza i renesansu w Polsce, Warszawa 1981;
  • Mieszek Małgorzata: Intermedium polskie XVI–XVIII wieku. (Teatry szkolne), Kraków 2007;
  • Okoń Jan: Dramat i teatr szkolny. Sceny jezuickie w XVII wieku, Wrocław 1970;
  • Okoń Jan: Na scenach jezuickich w dawnej Polsce. (Rodzimość i europejskość), Warszawa 2006;
  • Poplatek Jan: Studia z dziejów jezuickiego teatru szkolnego w Polsce, Wrocław 1957;
  • Teatr jezuicki XVIII i XIX wieku w Polsce. Z antologią dramatu, wstęp i oprac. Irena Kadulska, Gdańsk 1997.

Pracownia

X
Nie jesteś zalogowany. Zaloguj się.
Trwa wyszukiwanie

Kafelki

Nakieruj na kafelki, aby zobaczyć ich opis.

Pracownia dostępna tylko na komputerach stacjonarnych.

Zasugeruj zmianę

x